گشتى در بزرگترين بازار سرپوشيده ايران

بازارتبريزالگوى بازسازى بازارهاى تاريخى

 

بازار تبریز

مهرداد خوشكام مقدم – به دنبال همكارى بى سابقه بازاريان تبريز با سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى در ۱۰ سال گذشته، بيش از ۹۰ درصد بازار تاريخى اين شهر مرمت شد. «مجيد چترروز»، كارشناس حفاظت و مرمت بناهاى تاريخى سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى آذربايجان شرقى و مسئول مرمت بازار تبريز در اين باره مى گويد: گرچه بازار تاريخى تبريز به عنوان يكى از بناهاى كم نظير معمارى ايرانى - اسلامى به سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملى ثبت شده بود، اما به دلايل مختلف، مراقبت هاى مناسبى از آن به عمل نيامده و تخريب هاى گسترده اى در سازه هاى آن صورت گرفته است. وى در عين حال مى افزايد: اما از سال ۱۳۷۸ به دنبال توجه ويژه دولت به حفظ و احياى آثار تاريخى كشور، اين بازار نيز در كانون توجهات مسئولان قرار گرفته و با افزايش قدرت اجرايى اين سازمان، نه تنها از تخريب گسترده اين بنا جلوگيرى شد، بلكه اقدام به مرمت آن شد. مهندس چترروز مى گويد: به دليل كم لطفى برخى از مردم و مسئولان به بازار تبريز در سال هاى گذشته و تخريب هاى گسترده در بدنه آن، صحبت از مرمت اين اثر تاريخى در آن سال ها بيشتر به يك شعار و رؤيا شبيه بود، اما با اراده خود بازاريان و همكارى سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى، اين كار بازار تبريز

وسيع ترين بناى سرپوشيده جهان:

بازار تبريز با مساحتى بالغ بر يك كيلومتر مربع، وسيع ترين مجموعه سرپوشيده جهان به شمار مى آيد. اين بناى تاريخى يكى از زيباترين و منحصر به فردترين شاهكارهاى معمارى ايرانى - اسلامى است كه با وجود گذشت صدها سال اهميت تجارى خود را از دست نداده است، به طورى كه هم اكنون ۸۰ درصد شريان اقتصادى منطقه در اين بازار جريان دارد.

زمان ساخت و پيشينه تاريخى بازار تبريز معلوم نيست، چرا كه به دليل وقوع ۱۱ زلزله مخرب در تاريخ تبريز، اين مجموعه بارها تخريب شده اما از سوى مردم و حاكمان محلى بازسازى شده است. اسناد تاريخى نشان مى دهد معمارى بازار كنونى تبريز مربوط به اواخر دوره زنديه و اوايل سلسله قاجار است، چرا كه به دنبال وقوع آخرين زلزله ويرانگر در تبريز به سال ۱۱۹۳ هجرى قمرى اين بازار براى چندمين بار در طول تاريخ بازسازى شده و بر راسته ها و تيمچه هاى آن افزوده شده است.

كمك ۲ ميليارد تومانى بازاريان تبريز:

بازاريان تبريز در طول ۱۰ سال گذشته علاوه بر همكارى كامل با سازمان ميراث فرهنگى در زمينه هاى گوناگون، فقط براى مرمت اين بازار بيش از ۲ ميليارد تومان كمك مالى اهدا كرده اند.
"مجيد چترروز" ، مسئول مرمت بازار تبريز و كارشناس سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى آذربايجان شرقى با بيان مطلب فوق مى افزايد: بازاريان تبريز در مرمت تمامى تيمچه ها، راسته ها و سراهاى بازار تبريز مشاركت داشته اند، به طورى كه ۷۰ درصد هزينه هاى عمليات بازسازى را خود بازاريان تأمين كرده اند و اين سازمان تنها ۳۰ درصد بار مالى مرمت را به دوش كشيده است.

"صادق نجفى"، رئيس سازمان بازرگانى آذربايجان شرقى نيز ضمن تأكيد بر نقش بازاريان تبريز در مرمت بازار اين شهر مى گويد: بازسازى و مرمت بازار تبريز توسط بازاريان اين شهر به دنبال سفر تعدادى از آنان به كشورهاى منطقه خاورميانه و بازديد از بازارهاى سنتى و تاريخى آنها آغاز شد.

وى با اشاره به اهميت ايجاد انگيزه نزد بازاريان شهر براى مرمت اين بناى تاريخى خاطرنشان مى كند: با هماهنگى هاى انجام شده، حدود ۳۰۰ نفر از بازاريان تبريز براى بازديد از بازارهاى تاريخى شهرهاى استانبول و دوبى، به تركيه و امارات سفر كرده و از نزديك از تجربه هاى آنان در زمينه حفظ و احياى بازار بهره گرفتند

به گفته رئيس سازمان بازرگانى آذربايجان شرقى به دنبال اين سفرها و با مشاهده رونق بازارهاى دوبى و استانبول، انگيزه هاى لازم براى آغاز مرمت بازار تبريز در بازاريان اين شهر ايجاد شد و چنين طرح كم نظيرى در سطح كشور و حتى منطقه به اجرا درآمد.
مهندس چترروز، كارشناس سازمان ميراث فرهنگى آذربايجان شرقى هم با بيان اين كه طرح مرمت بخش هاى مختلف بازار تبريز به دو صورت انجام گرفته است، درباره نحوه مرمت بازار تبريز مى گويد: در مرحله نخست عمليات مرمت بازار تبريز، تمامى مغازه ها و املاك خصوصى اين بازار به عنوان محل كسب و كار بازاريان، توسط خود آنان مرمت شد و اين سازمان نيز با در اختيار گذاشتن مهندسان ناظر و ارائه مشاوره هاى فنى و علمى به صورت مجانى با بازاريان همكارى كرد.

مسئول مرمت بازار تبريز در ادامه مى افزايد: در مرحله دوم عمليات مرمت بازار، نوبت به تيمچه ها، سراها و راسته ها رسيد كه به عنوان اماكن عمومى محسوب شده و در مالكيت فرد خاصى نبود. به گفته وى، در اين بخش از عمليات مرمت، بازاريان هر يك از راسته ها، سراها و تيمچه ها با برگزارى انتخابات درون صنفى يك هيأت امناى ۵ نفره انتخاب كرده و بدين ترتيب وظيفه جمع آورى كمك هاى نقدى و ايجاد هماهنگى بين بازاريان و سازمان ميراث فرهنگى را برعهده گرفتند.

"مجيد چترروز" درباره نحوه همكارى سازمان ميراث فرهنگى با بازاريان تبريز در اين بخش از طرح مرمت بازار مى گويد: در اين مرحله نيز اين سازمان ضمن نظارت فنى بر كليه مراحل طرح، برخى از مصالح سنتى مانند آجر چهارگوش و داربست را در اختيار بازاريان گذاشت، اما بقيه هزينه هاى مرمت از جمله هزينه دستمزد استادكاران و كارگران بنايى توسط خود بازاريان پرداخت مى شود.

بازار تبريز الگوى بازارهاى ايران :

در حال حاضر بازار تبريز به دليل عملكرد بى نظير بازاريان اين شهر در زمينه هاى مختلفى چون مرمت، ايجاد امنيت و همچنين نوآورى در اداره بازار، به الگوى بازارهاى تاريخى كشور تبديل شده است.

به گفته مسئولان سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى در حالى كه در برخى از شهرهاى كشور، دولت حتى حاضر است تمامى هزينه هاى مرمت بازارهاى تاريخى را برعهده بگيرد، اما بازاريان، رغبت چندانى براى اين كار از خود نشان نمى دهند.

مجيد چترروز نيز در اين باره مى گويد: هيأت هاى مختلفى از كارشناسان شهرهاى ديگر كشور به تبريز سفر كرده اند تا دليل موفقيت اين سازمان را در جلب مشاركت بازاريان تبريز براى مرمت اين بنا جويا شوند، به طورى كه هم اكنون تعامل گسترده بازاريان تبريز و سازمان ميراث فرهنگى به الگويى براى ديگر شهرهاى كشور تبديل شده است.

مسئول مرمت بازار تبريز در ادامه يادآور مى شود: براساس سنتى ديرينه، هرگونه فعاليت هاى عمومى و دولتى در بازار تبريز بدون ايفاى نقش انجمن هاى صنفى بازاريان اين شهر امكان پذير نبوده است. در اين ميان نيز انجمن اسلامى بازار تبريز در ايجاد هماهنگى هاى لازم ميان بازاريان و اين سازمان در اجراى طرح هاى مرمت بازار بسيار فعال و مؤثر عمل كرده است.

"حميد خوشروان"، از اعضاى مركزى انجمن اسلامى بازار تبريز در مورد سطح همكارى بازاريان تبريز با ارگان هاى دولتى مى گويد: در طول ۶۱ سال حضور خود در بازار تبريز تاكنون چنين تعامل گسترده اى ميان يك نهاد دولتى و بازار تبريز را شاهد نبوده ايم.

وى دليل موفقيت در ايجاد تعامل مناسب بين يك ارگان دولتى و بازار تبريز را اينگونه بيان مى كند: ايجاد اعتماد متقابل ميان سازمان ميراث فرهنگى و بازاريان تبريز مهمترين راز موفقيت آنان در مرمت اين بنا بود كه البته نقش سازمان ميراث فرهنگى آذربايجان شرقى در ايجاد چنين اعتمادى پررنگ تر بوده است.

اين عضو برجسته انجمن بازار تبريز درباره مايل نبودن بازاريان به انجام فعاليت هاى ساخت و ساز در داخل بازار مى گويد: براى انجام چنين طرح هايى لازم است براى مدت زمان نسبتاً طولانى فعاليت هاى كسب و كار در يك راسته به حالت تعليق درآيد. هرچند بازاريان به دليل زيان هاى مالى بسيار، رغبتى به اين امور از خود نشان نمى دهند. لذا راضى كردن آنان براى هرگونه طرحى كه منجربه تعطيلى چند روزه محل كسب و كارشان شود، بسيار بعيد به نظر مى رسد.

حاج حميد خوشروان اما نتايج مثبت مادى و معنوى حاصل از مرمت بازار تبريز را با خسارات ناشى از تعليق كسب و كار بازاريان غيرقابل مقايسه دانسته و مى افزايد: در طول ۱۰ سال گذشته، عمليات مرمت و نوسازى بازار تبريز نتايج مادى و معنوى بسيار مطلوب به همراه داشته كه اين امر موجب رغبت بيشتر اهالى ديگر راسته ها براى همكارى در مرمت بازار شده است.

به گفته وى پس از مرمت هر راسته، ارزش مغازه هاى آن چند برابر شده و به دليل جلوه بسيار زيباى مكان هاى مرمت شده، كسب و كار نيز رونقى دوچندان گرفته است.

نوآورى هاى بازاريان تبريز :

اهالى بازار تبريز به منظور ارتقاى سطح امنيتى، اجتماعى و فرهنگى اين مجموعه تاريخى و فرهنگى، اقدام هاى جالبى انجام داده اند.

هم اكنون علاوه بر اين كه تمامى كارگران و استادكارانى كه در حال مرمت بازار هستند از سوى بازاريان تبريز بيمه شده اند، براى ارتقاى امنيت روانى و اجتماعى بازار، بازديدكنندگان اين مجموعه نيز زير پوشش بيمه حوادث قرار گرفته اند تا اگر درحال بازديد يا خريد و فروش در اين مجموعه دچار حادثه شوند، خسارات آنان پرداخت شود.

از سوى ديگر يكى از دغدغه هاى بازارهاى تاريخى كشور، نگرانى از وقوع آتش سوزى در اين بناهاست اما بازاريان تبريز با همكارى سازمان هاى دولتى براى اين خطرات نيز چاره انديشى كرده اند.
با همكارى ارگان هاى مربوطه، در همه نقاط بازار تبريز ايستگاه هاى آتش خاموش كن انفرادى با هزينه بازاريان نصب شده است تا در هنگام بروز حادثه و تا رسيدن مأموران آتش نشانى، از گسترش آتش سوزى جلوگيرى شود.

به گفته كارشناسان ميراث فرهنگى، به دليل فرسودگى شبكه قديمى دفع فاضلاب و آب هاى سطحى در بازار تبريز، هم اكنون تمامى آب هاى موجود به پى اين بنا رفته و زيرساخت هاى مجموعه بازار تبريز را رفته رفته سست مى كند.

حميد خوشروان عضو انجمن اسلامى بازار تبريز در اين باره مى گويد: درحالى كه بازاريان تبريز عزم و همت خود را در همكارى با ارگان هاى دولتى براى مرمت و حفظ اين بنا ثابت كرده اند اما برخى از ارگان هاى مسئول، با وجود قول و قرارهاى قبلى هيچگونه اقدامى براى ساخت شبكه جديد انتقال فاضلاب بازار تبريز به عمل نياورده اند.

او تأكيد مى كند: حال كه روند مرمت اين مجموعه به مراحل پايانى خود مى رسد شايسته است براى رفع خطر كلى از بناى بازار، شبكه انتقال آب هاى سطحى و فاضلاب آن نيز نوسازى شود وگرنه همه كارهاى انجام شده و زحمات ۱۰ سال گذشته به يكباره به هدر خواهد رفت.

به گفته وى، گرچه بازار تبريز بارها آمادگى خود را براى همكارى و اهداى كمك هاى مالى به سازمان هاى مربوطه براى آغاز عمليات نوسازى شبكه انتقال فاضلاب اعلام كرده است اما تا اين لحظه هيچگونه اقدام عملى در اين باره ديده نشده است.

مسئول مرمت بازار تبريز در سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى آذربايجان شرقى نيز در اين باره مى گويد: طرح شبكه انتقال فاضلاب كارى تخصصى است و سازمان ميراث فرهنگى به تنهايى قادر به انجام آن نيست. لذا اين سازمان آمادگى خود را براى همكارى با نهادهاى مربوطه در اين زمينه اعلام كرده اما تاكنون پاسخى دريافت نكرده است.
به گفته مهندس چترروز طبق برآوردهاى صورت گرفته هزينه ساخت هر لوله پلى اتيلن انتقال فاضلاب به طول ۱۰۰ متر حدود ۶ ميليون تومان است اما با وجود اعلام آمادگى بازار تبريز براى تأمين بخش عمده اى از هزينه هاى فوق معلوم نيست چرا اقدامى در اين خصوص صورت نمى گيرد.
بازاريان تبريز مى گويند ما آماده همكارى با همه سازمان ها و نهاد ها براى حفظ ، تداوم و توسعه اين بازار هستيم .

نقل از سايت: "روزنامه ايران"